Τρεις γυναίκες στην εξαμελή διοίκηση του νοσοκομείου της Σάμου το 1912: Τι αποκαλύπτει ο κανονισμός του
Στον χώρο όπου στεγάζεται σήμερα η Περιφερειακή Ενότητα Σάμου λειτουργούσε από το 1877 το πρώτο Πολιτικό Νοσοκομείο του νησιού, γνωστό ως «Άγιος Παντελεήμων». Η ίδρυσή του συνδέθηκε με πρωτοβουλία της Σαμιακής Ηγεμονίας, δωρεά οικοπέδου από επιχειρηματία της Σμύρνης και οικονομικές εισφορές των κατοίκων, ενώ η λειτουργία του αποτυπώνεται σε ιστορικά έγγραφα που εξακολουθούν να αποτελούν αντικείμενο επιστημονικής έρευνας.
Η ιστορία του νοσοκομείου αποκτά πρόσθετο ενδιαφέρον μέσα από επιστημονική δημοσίευση του Δεκεμβρίου 2025, η οποία βασίζεται σε πρωτογενή τεκμήρια των Γενικών Αρχείων του Κράτους στη Σάμο. Η μελέτη παρουσιάζει τον κανονισμό του 1912, αποκαλύπτοντας πώς οργανώνονταν η διοίκηση, η εργασία των γιατρών και των νοσηλευτών και η περίθαλψη των ασθενών στις αρχές του 20ού αιώνα.
Η ίδρυση του πρώτου νοσοκομείου
Η πρωτοβουλία για την ίδρυση του νοσοκομείου ανήκε στον ηγεμόνα Κωνσταντίνο Φωτιάδη. Στις 4 Οκτωβρίου 1874 πραγματοποιήθηκε συγκέντρωση στο Ηγεμονικό Μέγαρο, κατά την οποία συγκροτήθηκε ερανική επιτροπή με επικεφαλής τον Μητροπολίτη Σάμου Γαβριήλ Κατσαρό.
Σκοπός ήταν η συγκέντρωση των απαραίτητων χρημάτων για την κατασκευή οργανωμένου νοσηλευτικού ιδρύματος, σε μια περίοδο κατά την οποία η Σάμος δεν διέθετε ανάλογη υποδομή.
Το οικόπεδο βρισκόταν στη συνοικία Κούτρα του Λιμένα Βαθέος και είχε δωρηθεί από τον Αλέξανδρο Λυμπερόπουλο, επιχειρηματία που δραστηριοποιούνταν στη Σμύρνη. Τα σχέδια και τη μελέτη του κτιρίου εκπόνησε ο αρχιτέκτονας Μιχαήλ Βοσκαδάκης, επίσης από τη Σμύρνη.
Στις 2 Μαρτίου 1875 τοποθετήθηκε ο θεμέλιος λίθος και στις 27 Ιουλίου 1877 πραγματοποιήθηκαν τα εγκαίνια, ανήμερα της εορτής του Αγίου Παντελεήμονα.
Η ονομασία του νοσοκομείου προήλθε από μικρό εξωκκλήσι αφιερωμένο στον Άγιο Παντελεήμονα, το οποίο υπήρχε ήδη στον συγκεκριμένο χώρο.
Το νοσοκομείο αποτέλεσε σημαντική κοινωνική υποδομή για τη Σάμο. Η λειτουργία του στηρίχθηκε σε δημόσια χρηματοδότηση, στη νομοθεσία της Ηγεμονίας και στις οικονομικές ενισχύσεις της σαμιακής κοινωνίας.
Το 1890 οι εγκαταστάσεις επεκτάθηκαν προς την ανατολική πλευρά, ενώ στο ίδρυμα παραχωρήθηκε και το γειτονικό κτίριο του Ηγεμονικού Τυπογραφείου.
Τα στοιχεία αυτά περιλαμβάνονται στο ιστορικό του Νοσοκομείου Σάμου, που συνέταξε στις 15 Οκτωβρίου 2019 ο πρώην διοικητής Λάζαρος Ν. Θεόφιλος και δημοσιεύθηκε στο Samos24 στις 5 Ιανουαρίου 2020.
Τι αποκαλύπτει η επιστημονική μελέτη του 2025
Στις 15 Δεκεμβρίου 2025 δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Cureus η μελέτη με τίτλο «The Regulation of the Holy Hospital Hagios Panteleimon: Administrative and Ethical Framework under the Ottoman Hegemony».
Συγγραφείς είναι οι Χρήστος Καζάζης, Ιωάννης Νικολακάκης, Νικόλαος Τεντολούρης, Ιωάννης Ψυχάρης και Μαριάννα Καραμάνου.
Οι ερευνητές αξιοποίησαν αρχειακές συλλογές των Γενικών Αρχείων του Κράτους στη Σάμο, μεταξύ των οποίων ηγεμονικά διατάγματα, φύλλα της Εφημερίδας της Ηγεμονίας και συλλογές ιστορικών εντύπων.
Από τα έγγραφα αυτά προκύπτει ότι ήδη από τις 16 Οκτωβρίου 1874 είχε εκδοθεί το ηγεμονικό διάταγμα 206, με αντικείμενο τη συγκέντρωση χρημάτων για την κατασκευή του νοσοκομείου.
Το 1877 ακολούθησε διάταγμα για τη συγκρότηση τριμελούς επιτροπής, η οποία θα μελετούσε τους κανονισμούς άλλων νοσοκομείων, προκειμένου να διαμορφωθεί το πλαίσιο λειτουργίας του νέου ιδρύματος.
Το 1899 εκδόθηκε νέα διοικητική ρύθμιση, ενώ στις 2 Μαΐου 1912 δημοσιεύθηκε στην Εφημερίδα της Ηγεμονίας ο πληρέστερος κανονισμός λειτουργίας του Νοσοκομείου «Άγιος Παντελεήμων».
Ο κανονισμός αποτελούνταν από 92 άρθρα, τα περισσότερα οργανωμένα σε 16 κεφάλαια. Ρύθμιζε ζητήματα διοίκησης, προσωπικού, οικονομικής διαχείρισης και περίθαλψης.
Η επιστημονική εργασία, η οποία είναι διαθέσιμη ολόκληρη στο PubMed Central, εξετάζει ειδικότερα τα πρώτα 58 άρθρα.
Τρεις γυναίκες και τρεις άνδρες στη διοίκηση
Ένα από τα αξιοσημείωτα στοιχεία του κανονισμού του 1912 ήταν η σύνθεση της εξαμελούς Εφορείας που διοικούσε το νοσοκομείο.
Σε αυτή συμμετείχαν τρεις άνδρες και τρεις γυναίκες, ενώ ένα από τα ανδρικά μέλη έπρεπε υποχρεωτικά να είναι γιατρός.
Η συμμετοχή των γυναικών στη διοίκηση ενός δημόσιου νοσηλευτικού ιδρύματος αποτελούσε ιδιαίτερο χαρακτηριστικό για την εποχή, όταν η παρουσία τους σε διοικητικές θέσεις ήταν περιορισμένη.
Η Εφορεία είχε την ευθύνη για τη διαχείριση της περιουσίας, τα οικονομικά, τις προμήθειες και τη γενικότερη ανάπτυξη του νοσοκομείου.
Οι συνεδριάσεις πραγματοποιούνταν μία ή δύο φορές τον μήνα και προβλεπόταν υποχρεωτική τήρηση αναλυτικών πρακτικών.
Ο κανονισμός περιλάμβανε επίσης διατάξεις για την προστασία της νοσοκομειακής περιουσίας, απαγορεύοντας την πώληση ή απαλλοτρίωση περιουσιακών στοιχείων χωρίς την έγκριση της Ηγεμονικής Διοίκησης.
Πρόκειται για στοιχείο με ιδιαίτερη ιστορική σημασία, καθώς δείχνει ότι η διαχείριση της περιουσίας του νοσοκομείου υπαγόταν σε συγκεκριμένους διοικητικούς κανόνες.
Οι γιατροί, οι νοσηλεύτριες και η περίθαλψη
Ο κανονισμός του 1912 προέβλεπε έναν νοσοκομειακό γιατρό, ο οποίος είχε την ευθύνη της παρακολούθησης των ασθενών και μπορούσε, όταν χρειαζόταν, να προσλάβει βοηθό.
Ο γιατρός πραγματοποιούσε καθημερινή επίσκεψη στους θαλάμους, εξέταζε τους ασθενείς, καθόριζε τη θεραπεία και τη διατροφή τους και παρείχε υπηρεσίες στα εξωτερικά ιατρεία.
Προβλεπόταν επίσης δωρεάν χορήγηση φαρμάκων σε άπορους ασθενείς.
Σημαντικό ρόλο είχε η προϊσταμένη νοσηλεύτρια, η οποία ήταν υπεύθυνη για την οργάνωση του προσωπικού, την καθαριότητα, τη διαχείριση τροφίμων και υλικών και την τήρηση του εσωτερικού κανονισμού.
Για την επιλογή της απαιτούνταν τουλάχιστον έξι χρόνια προϋπηρεσίας σε αναγνωρισμένο νοσηλευτικό ίδρυμα.
Οι υποψήφιες νοσηλεύτριες έπρεπε να πληρούν συγκεκριμένες προϋποθέσεις και να ολοκληρώνουν αρχική εκπαίδευση δύο μηνών.
Η επιστημονική μελέτη επισημαίνει ότι οι απαιτήσεις για το γυναικείο νοσηλευτικό προσωπικό ήταν ιδιαίτερα αυστηρές, ενώ δεν προβλέπονταν αντίστοιχα λεπτομερή κριτήρια για τον άνδρα προϊστάμενο νοσηλευτή.
Δωρεάν νοσηλεία και διακρίσεις μεταξύ ασθενών
Ο κανονισμός επέτρεπε την εισαγωγή ασθενών ανεξαρτήτως εθνικότητας και θρησκείας. Ωστόσο, υπήρχαν σημαντικές διαφοροποιήσεις ανάλογα με την οικονομική κατάσταση και την πάθησή τους.
Οι άποροι ασθενείς μπορούσαν να νοσηλεύονται δωρεάν, εφόσον προσκόμιζαν πιστοποιητικό απορίας από τον δήμαρχο και ιατρική γνωμάτευση για την ανάγκη νοσηλείας τους.
Σε περιπτώσεις αιφνίδιων ατυχημάτων προβλεπόταν εξαίρεση, ώστε να γίνεται η εισαγωγή χωρίς την προηγούμενη προσκόμιση των απαιτούμενων εγγράφων.
Αντίθετα, οι ασθενείς που πλήρωναν νοσήλια είχαν τη δυνατότητα να ζητούν πρόσθετη ιατρική εξέταση από εξωτερικούς γιατρούς, με δική τους οικονομική επιβάρυνση.
Διαφορετικές ήταν και οι προβλέψεις για το επισκεπτήριο και τη διατροφή των ασθενών.
Παράλληλα, ο κανονισμός απέκλειε από τη νοσηλεία ορισμένες κατηγορίες ασθενών, μεταξύ των οποίων άτομα με συγκεκριμένα μεταδοτικά, ψυχιατρικά και άλλα σοβαρά νοσήματα.
Οι ερευνητές επισημαίνουν ότι, παρά την προσπάθεια οργάνωσης της περίθαλψης, οι κοινωνικές ανισότητες της εποχής αποτυπώνονταν και στη λειτουργία του νοσοκομείου.
Στον ίδιο κανονισμό υπήρχαν πάντως διατάξεις που αναγνώριζαν το δικαίωμα ασθενούς να αρνηθεί επώδυνη χειρουργική επέμβαση, καθώς και προβλέψεις για την ενημέρωση των συγγενών και τον σεβασμό των θρησκευτικών αναγκών.
Η μεταφορά στο νέο νοσοκομείο το 1948
Οι αυξημένες ανάγκες περίθαλψης οδήγησαν στην απόφαση κατασκευής νέων νοσοκομειακών εγκαταστάσεων.
Το 1939 επιλέχθηκε η περιοχή Αγροκήπιο, δυτικά της πόλης του Λιμένα Βαθέος, για την κατασκευή νέου νοσοκομείου, σε σχέδια του αρχιτέκτονα Αθανάσιου Τσίγκου.
Στις 19 Σεπτεμβρίου 1948 πραγματοποιήθηκαν τα εγκαίνια του νέου κτιρίου.
Την ίδια ημέρα μεταφέρθηκε εκεί και η εικόνα του Αγίου Παντελεήμονα από τις παλιές εγκαταστάσεις.
Με τη μεταφορά αυτή ολοκληρώθηκε μια περίοδος 71 χρόνων από τα εγκαίνια του πρώτου Πολιτικού Νοσοκομείου Σάμου.
Από το παλιό νοσοκομείο στο σημερινό Διοικητήριο
Ο χώρος όπου λειτουργούσε το πρώτο νοσοκομείο συνδέθηκε στη συνέχεια με τη στέγαση των διοικητικών υπηρεσιών της Σάμου.
Σύμφωνα με το ιστορικό που συνέταξε ο Λάζαρος Θεόφιλος το 2019, ο χώρος της σημερινής Περιφερειακής Ενότητας Σάμου αποτέλεσε δωρεά του ίδιου του Νοσοκομείου.
Για τη νεότερη ιστορία του χώρου υπάρχουν, ωστόσο, δημοσιευμένα στοιχεία από τη λειτουργία της Νομαρχιακής Αυτοδιοίκησης.
Τον Μάρτιο του 2009, ο τότε νομάρχης Σάμου Μανώλης Κάρλας απέστειλε επιστολή προς τον υπουργό Εσωτερικών Προκόπη Παυλόπουλο, ζητώντας να επισκεφθεί το νησί για τα εγκαίνια του νέου Διοικητηρίου.
Όπως αναφερόταν στην επιστολή, είχε ολοκληρωθεί η μετεγκατάσταση των υπηρεσιών της Νομαρχίας, καθώς και οι εργασίες διαμόρφωσης του περιβάλλοντος χώρου και των προσβάσεων.
Ο νομάρχης πρότεινε να πραγματοποιηθούν τα εγκαίνια τον Μάιο του 2009, σε ημερομηνία που θα καθόριζε ο υπουργός.
Η επιστολή είχε δημοσιευθεί στο αρχείο Μαρτίου 2009 της εφημερίδας «Σαμιακόν Βήμα».
Έναν χρόνο αργότερα, στις 29 Απριλίου 2010, το Νομαρχιακό Συμβούλιο Σάμου αποφάσισε ομόφωνα, με την απόφαση 40/2010, να ονομάσει το νέο Διοικητήριο «Μέγαρο Λογοθέτη Λυκούργου», προς τιμήν του ηγέτη της Σαμιακής Επανάστασης του 1821.
Η συγκεκριμένη απόφαση επανήλθε στη δημοσιότητα το 2021, όταν ο Μανώλης Κάρλας απέστειλε επιστολή προς τον τότε περιφερειάρχη Βορείου Αιγαίου Κωνσταντίνο Μουτζούρη, ζητώντας την υλοποίησή της.
Το σχετικό έγγραφο, μαζί με την απόφαση του Νομαρχιακού Συμβουλίου, παρουσιάστηκε σε δημοσίευμα του «Σαμιακού Βήματος» στις 15 Ιουλίου 2024.
Πηγή φωτογραφικού υλικού: Ιστορικό Περίγραμμα Γενικού Νοσοκομείου Σάμου «Άγιος Παντελεήμων», Λάζαρος Ν. Θεόφιλος (2019).
